Birazoku.com sitesinde de kitapların ilk sayfalarından biraz okuyabilir, satın almadan önce fikir sahibi olabilirsiniz. Devamı »

Yazar ya da yayınevi iseniz kitaplarınızı ücretsiz yükleyin!

Facebook’ta Beğen

Acaba İran İslam’ı kabul etmek için hazır mıydı ve İslam öğretisine ihtiyacın zamanı mıydı, değil miydi? Acaba İslam öğretisi, yedinci yüzyılda İran toplumunun ihtiyaçlarıyla uyumlu muydu; yahut bir diğer ifadeyle, İran’ın, peşinden koşacağı bir yitiği var mıydı, vardıysa acaba onu İslam’ın çehresinde görmüş müydü?

İÇİNDEKİLER
Ali Şeriati

Yayıncının Notu
Derleyenin Notu
BİRİNCİ BÖLÜM
Safevîlere Kadar Müslüman İran Tarihi
Bilimsel Yöntemin Değeri
Moğolların Saldırısına Kadar Müslüman İran Tarihini Öğrenmenin Gerekli Kaynakları
Bir Kitabı İncelemede Tarihsel Anlayışın Niteliği
Bir Kitabı Tarihsel Bakışla İnceleme ve Bundan Sonuç Çıkarmanın Niteliğine Örnek
Dini Tanıma Yöntemi
Toplumsal Değişimin Nesnel İncelenmesi
Aryan ve Samî Irkların Farkı
Müslüman İran’ın İlk İki Yüzyılının Özelliklerine Dair İnceleme
Popülizm
Arap Hilafetine Karşı Milli Ayaklanmalar
İranlıların Millî Ayaklanmalarının Sınıfsal Köklerini Bulma Zarureti
İslam’dan Sonraki İran Tarihinin Beş Dönemi
İKİNCİ BÖLÜM
Öze Dönüş
Özden Uzaklaşma
Özüne Yabancılaşmanın Sebepleri
Batılı ve Cahilî Nasyonalizm
İnsanın Alinasyonu
Hegel’in Görüşü
Feuerbach’ın Görüşü
Ahlâkçı Sosyalistler
Makine Karşısında İnsanın Alinasyonu
İnsanın “Emek” Aracılığıyla Alinasyonu
İnsanın Sözde Alinasyonu
Sufi Alinasyonu
Aşk Aracılığıyla Alinasyon
Züht Vasıtasıyla Alinasyonu
Özsel Alinasyonu
Fikrî Alinasyon
Kültürel veya Millî Alinasyon
Kültür ve Medeniyet
Milliyet ve Dine Dönüş
Kültür
Milliyet ve Nasyonalizm
Milliyet ve Rasizm
Enternasyonalizm ve Nasyonalizm
Dinî Enternasyonalizm
İnsanî Enternasyonalizm
Sınıfsal Enternasyonalizm
Milliyet ve Din
İslam ve Milliyet
Alinasyon
İran Tarihinde Öze Dönüş Hareketleri
Özden Uzaklaşma
Araplaşma
Öze Dönüş
Edebiyat Hareketi
Felsefî ve Bilimsel Diriliş
İslamî Hareket
Öze Dönüş
ÜÇÜNCÜ BÖLÜM
İslam’ın Tekrar Doğuşu: Renaissance
Perişanlıklar ve Direnişler
Yargıda Bağımsızlık
Uyanış ve Yeni Hareket
Şahsiyetlerin Rolü
Öğretinin Yapıcı ve Koruyucu Öğeleri
İki Ocak: Düşünce ve İktidar
Selefiye Hareketi
Hareket Alanları
Hareketin Zaaf Noktaları
Şia Uleması
Uykuya Dönüş
Nehzet-i Millî
Sessizlik ve Uzlaşma
DÖRDÜNCÜ BÖLÜM
Hayıflanmalar
EKLER
Şia: Samî ve Aryan Ruhun Buluştuğu Nokta
Komşu Ülkeler
Irak
Türkiye
Hindistan
Afganistan
Sovyetler: Komünizm ile Sosyalizmin Birbirinden Ayrılması
Hindistan

ALİ ŞERİATİ
23 Kasım 1933’te Horasan eyaletine bağlı Sebzivar’ın Mezinan köyünde dünyaya geldi. 1950’de Meşhed’deki Öğretmen Koleji’ne girdi. 1952’de Meşhed yakınlarındaki Ahmedâbâd köyünde öğretmenliğe başladı. 1955 yılında Mektebi Vâsıta’yı yazdı. Ebuzeri Gıfarî’yi tercüme etti. 1956’da Meşhed Üniversitesi’ne girdi. Ulusal Direniş Hareketi’ne üye olduğundan, babası ve diğer üyelerle birlikte tutuklandı, altı ay tutuklu kaldı. 1959’da Alexis Carrel’den Dua’yı tercüme etti. Üniversiteden başarıyla mezun oldu. 1960’ta Fransa’ya gönderildi, orada sosyoloji ve dinler tarihi üzerine çalıştı. Cezayir Kurtuluş Hareketi’ne aktif olarak katıldı. Bu faaliyetlerinden dolayı Paris’te tutuklandı; bu arada birçok makale, konuşma ve çevirisi değişik dergilerde yayımlandı. Sosyoloji ve dinler tarihi alanında doktorasını tamamlayarak 1962’de İran’a dönerken sınırda tutuklandı; aylarca hapiste kaldı. Hapisten çıktıktan sonra öğretmenlik yapmaya başladı ve Meşhed Üniversitesi ve diğer merkezlerde konferanslar verdi. Hüseyniyei İrşad 1973 Eylül’ünde kapatıldı. Savak, Şeriati’yi aramaya başladı. Kendisini bulamayınca babasını tutukladı. Babası bir yıl kadar hapsedildi. Şeriati teslim oldu ve on sekiz ay hücrede kaldı. 197577 arası Savak’ın takibinden sürekli kaçıp başkalarının evlerinde kalarak çalışmalarına devam etti. Sabahlara kadar süren konuşmalar yaptı. 16 Mayıs 1977’de Avrupa’ya hicret etti. Otuz gün sonra İngiliz İstihbaratı’nın yardımıyla Savak tarafından şehit edildi.

YAYINCININ NOTU
Yayınevimiz, Şeriati düşüncesini külliyat olarak okurlarına sunmakla önemli bir hizmet vermektedir. Merhum Şeriati, dünyanın bugün yaşayan iki önemli medeniyeti olan, İslam ve Batı medeniyetini yakından tanıma fırsatı bulmuş ender şahsiyetlerden biridir. Dahası, bir sosyolog gözüyle incelediği konuları, dahiyane bir düşünce işçiliği ile işlemiş ve Fars edebiyatının kendisine kazandırdığı akıcı üslupla ortaya koymuştur. Bilimsel liyakati, özgün bakış açısı, dindarlığı ve inandığı doğrular uğruna can verecek kadar yürekli kişiliği ile sadece İran gençliğini arkasından sürüklemekle kalmamış, dünya Müslümanlarının öze dönüş çabasına katkıda bulunarak bir döneme damgasını vurmuştur. Onun bu özgün ve özgürlükçü tutumu, sadece İslam düşmanlarının tepkisini çekmekle ve onlar tarafından şehit edilmekle kalmamış, dost ve kardeş bildiği Müslümanlardan da çok büyük tepkiler almıştır. Çünkü onun düşünceleri, Batılı saldırı karşısında çok derin ve güçlü bir mukavemet oluştururken İslam geleneğini kirleten ve çöküntüye sebep olan bidat ve hurafelere de ağır darbe indiriyordu. Tabiî bu da bilinçsiz kesimler nezdinde İslam’ın kendisine yapılan bir saldırı olarak algılanıyordu.
Kendi tabiriyle içinde doğup büyüdüğü geleneksel Safevî Şiîliğine yönelttiği eleştiriler yüzünden İran’da dışlanırken, Şiî bakış açısı nedeniyle de Sünnî dünyadan önemli tepkiler almıştır. Ancak Şeriati, her ne kadar Ali Şiası ve Safevî Şiası ayrımı yapsa ve Safevî Şiîliğini eleştirse de eleştirdiği düşünceden bütünüyle kurtulamamış ve söz konusu etkilerle Sünnî dünyanın kabul edemeyeceği kimi düşünceler serdedebilmiştir. Sahabiler hakkında kullandığı ifadeler hoşgörü sınırını zorlayan kusurlar olarak değerlendirilebilir. Ayrıca yaşadığı çağ ve çevrenin etkisiyle Fransız sosyalistlerinden etkilendiği ve kimi yorumlarında bu etkinin izlerinin görüldüğü de söylenebilir.
Ali Şeriati’nin de her insan gibi hata edebileceğini, hatalarının ve savaplarının sadece kendisini bağlayacağını okuyucunun takdir edebileceğine inanıyoruz. Fecr Yayınevi olarak, ölçümüzün Kur’anı Kerim ve onun numunei timsali olan Hz. Peygamber (a.s) olduğuna inanıyor, Şeriati de dahil bütün insanların bu ölçüler içinde değerlendirilmesi gerektiğini düşünüyoruz. Onun her görüşünü onaylamadığımız halde eserlerini yayınlıyor, ama katılmadığımız görüşlerine de müdahale etmeyi uygun görmüyoruz. Çünkü böyle bir müdahalenin düşüncelerin doğru anlaşılmasına engel olacağı, bunun da hem yazar hem okur açısından bir hak ihlali sayılacağı kanaatindeyiz. Buna rağmen kimileri, tasvip etmedikleri düşüncelerden dolayı bilinçsiz okuyucuların olumsuz etkileneceği gerekçesiyle vebal alacağımızı düşünebilirler. Fakat biz, genelde Müslüman olmanın, özelde Şeriati okuru olmanın, okuduğu her şeyi kabullenen değil, eleştiren bir seviye gerektirdiğini düşünüyoruz. Dolayısıyla bütün olumsuzluklarına ve kusurlarına rağmen Şeriati’nin o engin birikiminin bizlere çok şey kazandırdığına ve kazandıracağına inanarak eserlerini külliyat olarak yayınlamaya karar vermiş bulunuyoruz. Buna paralel olarak hem Fars hem de Türk edebiyatına vukufiyetiyle temayüz etmiş mütercimlerden oluşan bir heyet oluşturarak eserlerin en az hata ile çevrilmesine de özen gösterdik. Bu nedenle tercümeler, sadece söz konusu eserleri dağınık vaziyette sunulmaktan kurtarmayacak, Şeriati okurunun liyakatsiz tercümelerden çektiği sıkıntıları da asgariye indirecektir.
Külliyattaki kitapların bazılarında yazara ait olmayan dipnotlar yer almaktadır, İran’daki Dr. Ali Şeriati Eserlerini Derleme Bürosu tarafından eklenen notların sonunda (Derleyen), yayınevimiz tarafından ilave edilen notların sonunda (Fecr), mütercimlerin ilave ettiği notların sonunda ise (Çev.) ifadeleri kullanılmıştır. Bunların dışındaki dipnotlar Ali Şeriati’ye aittir.
Bütün hassasiyet ve çabamıza rağmen, insan olmamız hasebiyle gözümüzden kaçan kusurlar olursa okurumuzdan özür diler, eleştirilerine müteşekkir kalırız. Bu vesileyle Şeriati’ye Allah’tan rahmet diler; başta değerli mütercimler olmak üzere, editörlere, tashih ve redakte heyetine ve eserlerin sizlere ulaşmasında emeği geçen bütün dostlara gönülden teşekkür ederiz.
FECR YAYINEVİ

DERLEYENİN NOTU

Elinizdeki edisyon, aşağıda görüleceği üzere dört asli bölüm, bir de “Ekler” bölümünü o da iki kısım içeriyor:
1 Safevîlere kadar Müslüman İran tarihi: Kıymetli öğretmenin, Meşhed Üniversitesi Edebiyat Fakültesi’nde Kasım 1971’de “Moğollara kadar İslam tarihi” başlığı altında verdiği ve öğrencilerin kasetlere kaydedip fotokopiyle çoğalttıkları şifahi derslerinden oluşuyor. Derslerin kasetlerine ulaşılamaması nedeniyle söz konusu fotokopileri, cümleleri tashih ederek ve uygun olmayan bölüm başlıklarını mesela “Moğollara Kadar İslam Tarihi” başlığını, “Safevîlere Kadar Müslüman İran Tarihi” biçiminde değiştirerek kullandık. Şu noktayı hatırlatmak önemli: Bu bölüm, zamana yayılarak sınıfta şifahen verilmiş dersler olduğundan, her defasında bir önceki bahsin hatırlatılması için diğer meselelerin tekrarı, teyidi ve tahlili söz konusu olmakta, bu da sonuçta fikrî insicamın bozulmasına yol açmaktadır.
2 Öze dönüş: Yazıldığı tarih tam belli olmayan kalem emeğinin ürünü bir bölümdür. Ama daha önce içeriğindeki çoğu kısımlar Meşhed Üniversitesi’nin sınıflarında parça parça ele alınmış olduğundan, öyle anlaşılıyor ki üniversiteden atıldıktan sonraki yıllarda (yani 197374) yazılmıştır. Henüz hayattayken daktiloyla yazılmış kopya üzerinden sınırlı sayıda fotokopisi alınmış, daha sonra ise bu fotokopiler kitap haline getirilmiştir. Biz, söz konusu kitabı elyazma nüshayla karşılaştırdığımızda Şehid Öğretmen’in, ilk daktilo nüshada muhtemelen kayboldu tashihler ve özellikle mantıklı ilaveler yaptığı bazen birkaç sayfa tutuyor sonucuna vardık. Bu bakımdan “Derleyen”, söz konusu kitaptaki ilaveleri el yazma nüshada mevcut bulunmayanları kesin olarak kendisinin düzeltilmiş son görüşlerinin parçası saydığından onlara külliyat içinde yer vermiştir.
3 Bir yüzyılın zirvesine hızlı bir bakışla İslam’ın yeniden doğuşu (renaissance): Daha önce 1977 başında (yani şehadetinden bir iki ay önce) boğucu bir atmosferde bizzat Öğretmen tarafından kasete kaydedilmiş ve daha sonra metni kasetten deşifre edilmiş, kendisi tarafından belli ölçüde düzeltilerek “Mesaj” veya “Tarih İncelemesi” adı altında basılmıştır. SAVAK ajanlarının Şeriati’nin evine saldırma ihtimali söz konusu olduğundan, onun tavsiyesiyle, kasetlerin deşifre edildikten sonra silindiğini hatırlatmak gerekir. Bu hareketlilik sırasında kaset, ne yazık ki tam olarak çözülmeden silinmiş oldu.
4 Hayıflanmalar: Muhtemelen 1976 sonlarında bizzat Öğretmen tarafından kasete kaydedilmiş konuşmalardır. Bu konuşmalar, bu bölümün başında belirtildiği gibi iki ayrı kısmı içermektedir. İkinci kısım, bu kitapla uyumsuzluğu nedeniyle “Arzular” başlığı altında 25. kitaba aktarılmıştır. Bu konuşmanın kaseti bulunamadığından deşifre edilmiş metni tashihten sonra kitaba naklettik.
5 Ekler: Aşağıdaki kısımları içermektedir:
1) Şia; Samî Ruhun ve Aryan Ruhun Buluşma Yeri: Bu kısım ilk kez basılıyor 196869 yıllarında yazılmış Kevir elyazmalarının bir bölümüdür. Bu metnin başlığı bizim tarafımızdan konmuştur seçilmesinin sebebi, Kevir yazılarının tamamından daha fazla bu kitabın asli kısımlarıyla sahip olduğu ortak zemindir. Şehit Öğretmen her ne kadar birinci satırda önceki bahislere atıfta bulunuyorsa da bu mevzuların bu kitapla gerekli ahengi bulunmadığından onları basmaktan kaçındık.
2) Komşu Ülkeler: Tarih Bölümünün üçüncü yılında 197071 öğretim yılının ilk yarısında verilmiş şifahi derslerin parçasıdır ve daha sonra fotokopiyle çoğaltılmıştır. Bu metnin kasetleri elimizde olmadığından söz konusu fotokopiler kaynak olarak kullanılmıştır. İmla tashihi ve hataların giderilmesiyle içindeki konuları buraya yerleştirdik.
***
Sözün sonunda aşağıdaki noktaları hatırlatmak gerekir:
1 Zorunlu olarak kelime veya cümle ilave edilen yerlerde bunları [ ] içine aldık.
2 Anlaşılamayan ve hatta tahmin bile edilemeyen kelime ya da kelimeler konu olduğunda “…*” işareti kullanılmıştır.
BİRİNCİ BÖLÜM

SAFEVÎLERE KADAR MÜSLÜMAN İRAN TARİHİ

1 Bilimsel Yöntemin Değeri
Bilimin kendisinden çok, bilimde çalışma yöntemine [değerine] inanırım. Bilimsel malumat, buluşlar, icatlar, araştırmalar ve muhtelif enformasyon insanın üst üste yığdığı ve her birini bilmenin kişiyi uzman yaptığı şeylerdir. Oysa elimizde bir yöntem olmasaydı ve onu tanımasaydık malumatın biriktiği ambar gibi olurduk. Ama böyle olmasa, yani sahih bir metodumuz bulunsa bilim yapabiliriz. Açık olan şu ki bilimi yaratan ile taşıyan arasında büyük fark vardır. Nitekim çoğu bilim adamı bilimin taşıyıcısı ve kimileri de bilimin yaratıcısıdır.
Beyni, kendi alanında edindiği bilimsel enformasyonla ya da muhtelif sahalardan aklında birikmiş malumatla dolu kişi bilim ambarına benzetilebilir. Böyle bir insanın vasat değeri vardır: Çünkü edindiklerini saklamaktadır. Ama bir bilginin değeri, onun bilimsel yaratıcılığındadır. Bilim yaratan bilim adamı, bilimsel yönteme aşinadır ve onu kullanır. Yani hangi usulle öğreneceğini ve düşüneceğini, meselelere hangi açıdan bakacağını bilir. Zira bu tarz bir bakış ve düşünme bilimi ortaya çıkarır, insanı ambar biçiminde malumat sahibi olmaktan korur. Bendeniz, bilim adamı olmayan kimseleri, aklını malumatla doldurmuş ve kirletmiş bireylerden daha değerli kabul ederim. Çünkü birinci grup bireyler, salim ve ortalama fıtratla düşünebilir, en azından sade hayatla ilişkili sorunları kavrayabilir. Fakat üst üste yığılmış malumatla dolu akla sahip olanların beyni doğal değildir ve duyguları sağlıklı olmayacaktır. Hatta basit meseleleri idrak etmekten bile acizdirler. Çünkü kitap ve bilim, insanın sağlıklı fıtratını ve görüşünü bir miktar saptırır, buna mukabil insan için belli ölçüde yeni özellikler ortaya çıkarır. Bu yapay özellikler insanı gerçek dünyadan vehimler ve hayal dünyasına sevkeder. Beşerin duçar olduğu derin, önemli ve hassas hastalıklardan biri, kitap çarpmasıdır.1 Bu hastalık, bazen psikolojik de olabilen diğer bütün hastalıklardan daha tehlikelidir. Bu hastalık bilimsel olarak alinasyon (aliénation)2 şeklinde isimlendirilmektedir.
Herkes, bilim metodunu ve düşünce yöntemini öğrendiği ölçüde bilim adamı ve yaratıcı olabilir. Bilen, ama yaratamayan ve bilgi ambarı olan kişiler için en iyi örnek şu ayettir: “Onlar, kitap yüklü eşek gibidirler”3 İnsanın, hafızasında bilim yükü mü [yoksa sırtında kitap mı] taşıdığı toplum için fark etmez. İnsan, düşünebildiği oranda insandır; yaratabildiği oranda insandır, başkalarının yarattıklarını geviş getirdiği ölçüde değil.
2 Moğolların Saldırısına Kadar Müslüman İran Tarihini Öğrenmenin Gerekli Kaynakları
Tarihsel olaylar iki türlüdür:
1 Büyük bir siyasî veya askerî olay sonucunda meydana gelen tarihler; İskender’in ölümünden sonra Selevkos’un kurulması gibi. Böyle bir tarihi bilmek için meydana gelen ve tamamlanmış olan olaylar zincirini incelemek gerekir.
2 İnançtan (dinî, felsefî vs.) doğan tarihler; bir diğer ifadeyle, bir fikir ve ideoloji kaynağına sahip olanlar. Böyle bir dönemi incelemek için o fikir ve inancın niteliğini tüm tarihsel olaylar ve konularda araştırmak gerekir (İslam tarihinin ideolojik bir menşei vardır, sonraki dönemler ise askerî ve siyasî kaynağa dayanır). Bu derste (Moğollara kadar İslam tarihi) öğrenme ve tartışma için başlangıçta İslam’ı tanımalı, daha sonra ise İslam dininin yayılması ve ilerlemesini sağlayan şeyleri ve buna yol açan gerçekliği inceleme konusu yapmalıyız.
Moğol saldırısına kadar Müslüman İran tarihini tanıyabilmek için bu iki başlığı bilmek zaruridir. Bu yapılmadığı takdirde bu tarihsel dönemin konuları anlaşılamayacak, yalnızca nakille ve hikâye etmekle kalınmış olacaktır. (Bkz: İslambilim kitabı [Meşhed], s. 27) Bu devrenin anlaşılabilmesi için aşağıdaki kaynaklara müracaat edilebilir:
1) Tarihsel belge niteliği kesin olan ve Firdevsî’nin, Sasanî döneminin sonlarındaki olaylar zincirini en iyi yöntemle çözümleyip analiz ettiği Şehname’nin son kısmı.
2) İslambilim kitabı, Dr. Şeriati’nin telifi.
3) İki yüzyıllık Sükut, Dr. Zerrinkub’un telifi.
4) İran Tarihi, Kerim Kişaverz’in iki cilt halindeki tercümesi; tarihi araştırma metodunu da gösterir, Abbas İkbal’in Moğol Tarihi ile mukayese edilmesi çok yerinde olur.
5) Sasanîler Zamanında İran, Christensen veya Said Nefisi’nin telifi Sasanî Medeniyeti.
Şimdi büyük Firdevsî hakkında birkaç söz:
Firdevsî, hiç kuşku yok, İran’a hizmet etmiş en büyük ve en iyi isimlerden biri sayılabilecek şair ve söz ustasıdır. Ölümsüz eseri Şehname’yi yaratmakla, gerçekte, İran milliyetini ve yabancıların yok etmeye kastettikleri şeyi en iyi biçimde ihya etmiştir.
Firdevsî’nin altın ve para için Şehname’yi yazdığı ve bu eser için Mahmut Gaznevî’den altın ve para aldığı yönündeki değerlendirme tamamen yanlıştır ve bunlar temelsiz sözlerdir. Çünkü Firdevsî, Şehname’yi yazmaya daha ortada Mahmut’tan ve onun saltanatından eser yokken başlamıştı. Firdevsî, sadece kaybedilen milliyet nedeniyle, ülkesinin yok oluşu esnasında ve İran’ı olabildiğince ezmek ve aşağılamak isteyen hilafet sistemi karşısında bayrak gösterdi. Şehname’nin felsefesi, Araplar ve Gazneli Türklerin batağa sürüklediği ve tahkir ettiği şeyi yeni baştan en iyi biçimde ihya etmekti. İranlıların şahsiyete sahip olmaları halinde zorbalık ve aşağılanmaya boyun eğmeyeceklerini ifade etmek istiyordu.
Firdevsî, Şehname’yi yazarken birtakım büyük engellerle karşılaştı. En önemlileri şunlardır:
1) Sultan Mahmut’un dindeki taassubu. Çünkü Arapların saldırısına muhalif olan Firdevsî kendi inancını serbestçe söyleyemiyordu.
2) SünnîŞiî ihtilafı ve Sultan’ın o zamanın durumuna göre Sünnî mezhebine taraftarlık etmesi. Buna rağmen Firdevsî, kitabının sonunda Peygamber’den ve Hazreti Ali’den bahseder ve Şia mezhebinden olduğunu gösterir.
3) Şehname’nin metninden kaynaklanan ve Firdevsî’nin hilafet devleti ve Türk [devleti] karşısında açıkladığı siyasî ve millî engel, İranlılık coşkusu ve vatanperverliği ruhunun, kültürünün ve milliyetinin ihyasıdır; hilafet sisteminin eğiliminin aksine İran’ın iftihar duyduğu şeyleri ve ihtişamını tek tek sayar.
4) Vatanperverlik ruhuyla ve gerçeği gören gözüyle böyle bir eseri ortaya çıkaran ve geçmiş dönemleri abartılı görkemi ve şan şerefiyle beyan eden Firdevsî, Sasanî devrinin sonuna geldiği ve toplumun durumunu değişmiş gördüğünde büyük bir kavşağın başında durur ve artık şiirlerini önceki üslupla söylemeye devam edemez. Çünkü yaygın zulüm ve fakirlik, adalet ve servetin yerini almıştır ve halk güçlüklerden kurtulmak için ülkeden kaçmaktadır. O, Sasanî devrinin son dönemlerini bütün o zulmü, karanlığı ve sınıfsal ayrıcalıklarıyla görür ve bu durumun hakikatini idrak eder. Burada ya yalan söylemeli, böyle bir durumu güzel ve iftihar duyulacak bir şey olarak göstermeli ve millî görevini yerine getirmelidir ya da hakikati yazmalı ve aslında Arapları ve saldırıyı savunmalıdır.
Firdevsî burada, konumuna rağmen şaşırtıcı ve inanılmaz bir davranış sergilemektedir. Her şeyini bir yana bırakır ve sadece pratik gerçeği izleyip tercih eder. Şehname’nin trajedisi4 işte burada apaçık ortaya çıkar.
3 Bir Kitabı İncelemede Tarihsel Anlayışın Niteliği
Bir edebiyatçı veya mitoloji uzmanı olarak değil, tarihçi sıfatıyla mesela Şehname’yi incelediğimizi varsayalım. Bu durumda birkaç önemli şeye dikkat etmek gerekir:
1 Birinci derecede yazar veya şaire dikkat etmek gerekir. Çünkü tarihsel bir eseri okurken o eseri meydana getiren yazar veya şaire odaklanmalıyız (konumu, düşünce tarzı, dini, yaşadığı çevre ve yüzyılı hesaba katılmalıdır).
Ama genellikle daha az dikkat çeken konu iki şeydir:
1) Yazarın mensubiyeti,
2) Yazarın dini
Mensubiyetlerden bahsederken kastedilen, yazar veya şairin belli bir fırkaya ve belli bir devlet mekanizmasına aidiyetidir. Bu odaklanma, bu dersin inceleme konusu olan İslam tarihi meselesinde ve aynı zamanda da bugüne kalmış eserler mevzusunda büyük öneme sahiptir. Örneğin: birinci ve ikinci yüzyılın Müslüman toplumunda, Araplar medeniyet ve toplum haline gelmiş olmasına, imparatorluk ve yaygın devlet teşkilatı kurmasına ve birlik sağlanmasına rağmen bu birlik hayli yeni ve gençtir. İçinde, kabile esasına dayanan birbirine uzak ve hasım gruplaşmalar hâlâ vardır. Kabile ilişkileri ve bağları, dinî, hatta İslamî duygu ve imandan daha fazla tarihçilerin ve yazarların düşünceleri, hissiyatı ve yargıları üzerinde etkilidir.
Önemli izah: Tarihçi, başka bir zamanda vuku bulmuş hadiseler, olaylar ve meselelere kendi zamanının görüşüyle bakmamalıdır. (Prof. Berk)
Bir hadise veya bir iş ya da bir mesele bazen belli bir zamanda vuku bulur ve onun benzeri bir başka zamanda da gözlemlenebilir. Ama iki anlamı vardır ve iki şekilde onun hakkında yargıda bulunulmalıdır. Mesela bir olay, bir zaman kötü ve nefretlik bir şeyken başka bir zamanda iyi görünebilir. Bir zamanda ahlâkî sayılan bir mesele, başka bir zamanda gayri ahlâkî olabilir. Sözgelimi geçmişte ahlâkî ve toplumsal bir merasim ve iktisadî zorunluluk olan evlilik, günümüzde birinci derecede cinsel, ikinci derecede aile kurma meselesidir. Genel olarak yargıların kriteri ve sorunların anlamları zaman boyunca değişebilir ve birbirine bütünüyle benzeyen iki hadise, iki farklı zamanda ruh, hedef ve mana bakımından birbirinden tamamen farklı olabilir.
Eğer bir tarihçi bu meseleyi bilmez ve bir meseleyi kendi zamanının bakışıyla başka bir zamanda gözlemlemeye kalkarsa kesinlikle hatalı hükme varacaktır. Tüm toplumsal tezahürler, velev Doğu’da ve Batı’da aynı olmayan değişmez kurumlar5 olsun her bir zamanda kendine özgü anlamlara, kendine özgü anlayışa ve özellikli bir role sahiptir. Bundan dolayı tarihçi, bu kurumlardan, tezahürlerden vs. birini geçmişte inceleme konusu yaptığında kendine has görüşü ve kendi zamanını bir kenara bırakmalı, söz konusu zamanın bakış açısını göz önünde bulundurmalı ve ondan sonra o fenomeni incelemeye koyulmalıdır. Ancak bu şekilde olgunun gerçek anlamını anlayabilir (Avrupa’da ve Doğu’da evlilik fenomeni).
2 Tarihçinin dikkat etmesi gereken ikinci mesele, bir hakikati belli bir zamanda ve belli bir ülkede incelediğinde dikkatini sadece o ülkeye vermemeli, dışarıya ve aynı dönemde dışarıda cereyan eden gelişmelere de yoğunlaşmalıdır. Çünkü bir mevzudan tarihsel sonuç çıkarmak, onu diğer ülkelerdeki benzerleriyle karşılaştırmaksızın mümkün değildir yahut eksik ve yanlış olur.

Dipnotlar
1 Metinde “kitapzedegi” (“garpzede” gibiÇev.)
2 Alinasyon, günümüz dünyasında Avrupalı olmayan ülkelere özgü bir meseledir. Özellikle de böyle ülkelerin bu hastalığa yakalanmış aydın tabakasına mahsustur. Bu hastalık Avrupa ülkelerinde de göze çarpar. Avrupa ülkelerinde insan makine aracılığıyla ve Avrupalı olmayan ülkelerde Avrupa kültürü tarafından aline (aliéné) edilir. Bundan dolayı Avrupalılar makine alinasyonuyla ve Avrupalı olmayanlar da (bizler) kültür aracılığıyla hastalanmış durumdayız. Aliéné kavramı genel olarak ve özetle, insanın gerçek var oluşunu hissetmemesi ve başka bir şahsiyeti hissetmesidir. Bir varlığa ibadet eden kişi, bu varlık ister bir şey olsun (ağaç, taş vs.), ister doğa ötesi bir varlık olsun (tanrı, melek, tanrılar), ister insani bir varlık olsun (mabut, sevgili, peygamber, imam) ibadeti şiddetlendiği oranda taptığı şey aracılığıyla aliéné olur. Aliéné, insanın kendisini hissetmemesi, başkasını veya başka bir şeyi kendi yerine hissetmesidir. Yani her halükarda başkalaşmıştır. Mesela Hallaç, aline olmuş insanın bariz numunesidir. “Ben hakkım”, yani “ben yokum (benim yerime) Allah var” dediğinde gerçekten böyle hissediyordu ve bu, felsefî ve itikadi bir mesele değildi. Aksine, onun bu şekilde hissettiği bir hissetme meselesiydi. Bu konular bazen hastalık biçimine de dönüşebilir. Ruh hastalıkları hastanelerinde kimi zaman kişilik bölünmesi adında bir hastalık tanımlanır (çift kişiliklilik). Kişi kendisini iki tane “ben”de hisseder. Biri kendisi, diğeri ise kendi yerine hissettiği kişidir. Bazen odur, bazen de kendisi. Mesela hasta yolun ortasında durur ve hareket etmez. Ona neden yürümediğini sorsanız “benzinim bitti, biraz benzin koy da gideyim” der. Kendisini bu durumda taksi hisseder. Kendisini böyle görür ve bir tatlı veya meyve suyu verdiğinizde benzin konduğunu ve şarj edildiğini hisseder ve tekrar yola koyulur.
Arabistan’da sadece insan ve deve sayımında “kişi” kullanılır. “Üç kişi deve”, “beş kişi insan”. Tüm hayvanlar arasında sadece ve sadece devenin insan gibi kendi adıyla sayılması, insanın o çevrede devenin şahsiyetine ne kadar benzediğini, bazen kendisini devenin, bazen de devesini kendisinin yerine hissettiğini gösterir.
Başlarda Voltaire’in taraftarı olan Maurice Debré, Voltaire’e öyle tapardı ve bu ilgisini o kadar ileri götürürdü ki Voltaire’i bir öğretmen, üstat, insan olarak değil, aksine doğaötesi, insanüstü seviyede hissederdi; kendisi ile Voltaire arasında aşk gibi ve dinî kutsallıkla karışık bir sevgi vardı. Eserlerinde Voltaire’i şöyle isimlendiriyordu: “Mon autre moimeme” (öteki “ben”im). Kimi zaman kendisini Maurice Debré, kimi zaman da Voltaire hissediyordu. İnsan ve insan, insan ve mabut, insan ve şey, insan ve para (paraya tapan kişi, bankanın varlığını kendi varlığı gibi hisseder) arasındaki ilişki ve insanın iş araçlarıyla ilişkisi alinasyon ortaya çıkaran ilişki türleridir. Böyle bir hissiyat, insan makineyle haşir neşir olduğunda daha fazla meydana gelir. Çünkü makinenin hareketi tamamen insana bağlıdır. Bundan dolayı hareket insana nüfuz etmiştir.
Alinasyon (aliénation) sözlükte “cin çarpması” anlamına gelir. Eskiden kimler için “cin çarpmış” derlerdi? Sağlıklı olan, ama içine şeytan veya cin girdiğini hisseden kişiye. Bu durumda o artık kendisi değildir, bilakis düşünen şey, o şeytan ve cindir.
3 62/Cuma Suresi 5 (Çev.)
4 Trajedinin tarifi: Öykünün kahramanının, birbirine zıt iki yolun karşısına geldiği ve hangisini seçerse seçsin büyük ve telafi edilemez bir faciayla yüz yüze geleceği duruma trajedi denir. Şehname’nin büyük trajedisi olan Rüstem ve Sohrab’ın hikâyesi gibi. Çünkü okuyucu Sohrab’ı sevmesine rağmen öyle bir durumla karşılaşır ki katili, yani öykünün en değerli kahramanını Rüstem’i sevmemesine karşın onu övmek zorunda kalır. Okuyucu burada trajedi yaşar.
5 Kurumun tarifi: Yapı, institution kelimesinin tercümesidir ve sürekli var olan şey anlamına gelir.
Dil, devlet, sanat, aile, din vs. toplumsal kurumlardır. Esas itibariyle “st” içeren her kelime durağanlığın, yerleşmenin, donuklaşmanın ve istikrar bulmanın alametidir: ist (durma), istâden (duraklama), ustân (vilayet), ustuhân (kemik), istgâh (durak) vs.
Toplumun iki boyutu vardır: 1) hareket (mouvement) boyutu, 2) sabitlik (institution) boyutu.
Dolayısıyla kurumlar (institutions) toplumun iskeletinin temel yapısı olmaktadır. Kurumlar, beşer toplumunda daima yerlerinde dururlar ve muhtelif yargılara, merasimlere, yasalara ve geleneklere göre gerçekleşirler.

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak.

  • Kitap Adıİran ve İslam
  • Sayfa Sayısı304
  • YazarAli Şeriaiti
  • ÇevirmenKenan Çamurcu
  • ISBN9786055482244
  • Boyutlar, Kapak13,5x21 cm, Karton Kapak
  • YayıneviFecr Yayınevi / 2012

Yazarın Diğer Kitapları

Yazarın Diğer Kitapları

PaintCV.net



Okudunuz mu?

Rastgele Kitap Getir Son Girilenleri Getir

Yeni girilen kitapları kaçırmayın

Şimdi e-bültenimize abone olun.

Oynat Durdur
Vimeo Fragman Vimeo Durdur