Birazoku

Doğu–Batı edebiyat tarihinin başlangıcındaki en etkili isim olarak karşımızda bir ozan durmaktadır: HOMEROS

İlyada ve Odysseia destanları kahramanlık öykülerinin yazıya geçirilmiş halleri mi, yoksa Homeros’a ait özgün eserler mi? Troya kazı başkanı Prof. Dr. Rüstem Aslan, bu soruların peşinden üç bin yıllık bir iz sürme yolculuğuna çıkıyor. Homeros’un yaşam dünyasını aydınlatıyor, eserlerine giriş niteliğinde bir bakış sunuyor, birçok şaşırtıcı unsuru gün yüzüne çıkarıyor. Okuru Homeros ve destanlarının kahramanları Hektor, Akhilleus, Helene ve Odysseus ile buluşturuyor. Destanların izini sürerek antikçağın en ünlü şairinin üzerindeki gizemi kaldırıyor ve kadim “Homeros Sorusu”na yeni cevaplar veriyor.

Prof. Dr. Rüstem Aslan’ın çalışması, edebiyatçıların ya da edebiyatçı olmak isteyenlerin Homeros’u neden okumaları gerektiğini örnekleriyle anlatıyor. Homeros’u merkeze yerleştirerek İlyada ile Odysseia’yı tüm edebi ve yapısal özellikleriyle analiz ediyor.

İçindekiler
ÖNSÖZ…………………………………………………………………………………………………………. 13
KİM BU HOMEROS?……………………………………………………………………………………….. 17
HOMEROS HAKKINDA KESİN OLARAK NE BİLİYORUZ?…………………………………. 22
HOMEROS HAKKINDA EN ESKİ YAZILI BELGELER ………………………………………. 23
HOMEROS SORUSU: BİR ŞAİR Mİ, BİR GELENEK Mİ?……………………………………. 26
NEOKLASİK ÇAĞDA HOMEROS………………………………………………………………….. 28
HOMEROS METİNLERİ NEDİR?………………………………………………………………….. 30
I. BÖLÜM/ KADİM HOMEROS SORUSU VE CEVAPLARI……………………………………… 35
HOMEROS İSMİNİN ANLAMI VE MODERN TARTIŞMALAR ……………………………… 38
ROMALILARIN HOMEROS YORUMU……………………………………………………………. 42
SMYRNAÕLI MELESİGENES Mİ? …………………………………………………………………. 43
HERKESİN HEMŞERİSİ SMYRNAÕLI HOMEROS…………………………………………….. 45
HOMEROS ZAMANI………………………………………………………………………………….. 46
ÒGÜL PARMAKLIÓ BİR OZAN …………………………………………………………………….. 48
HOMEROS GÖRDÜĞÜNÜ MÜ YAZIYORDU?…………………………………………………… 49
II. BÖLÜM/HOMEROS DESTANLARINA YÖNELİK DÜŞÜNSEL YAKLAŞIMLAR ……… 65
ANALİZCİLER …………………………………………………………………………………………. 67
BİRLEŞTİRİCİ (ÜNİTER) YORUMLAR…………………………………………………………… 69
Sözel Gelenek Yorumcuları (Oral Poetry)…………………………………………….. 70
YENİ ANALİZCİLER………………………………………………………………………………….. 74
BİLEŞİK YÖNTEM …………………………………………………………………………………… 76
III. BÖLÜM/ ANTİK SESİN YANKISI: HOMEROSÕUN DESTANLARI …………………….. 81
HOMEROSÕA AİT GERÇEK ESERLER…………………………………………………………… 84
İlyada destanı:………………………………………………………………………………….. 84
Kapsamı ve bölümleri………………………………………………………………….. 84
Destanın ismi……………………………………………………………………………… 85
İçerik ve kompozisyon …………………………………………………………………. 85
Odysseia destanı ………………………………………………………………………………. 86
Kapsamı ve bölümleri………………………………………………………………….. 86
Destanın ismi …………………………………………………………………………….. 87
İçerik ve kompozisyon ………………………………………………………………… 87
IV. BÖLÜM/EPİK SÖYLEMİN TAŞIYICILARI: HOMEROSÕUN ANLATICILARI………….. 91
DESTANLARDAKİ VE DİZELERDEKİ HOMEROS ……………………………………………. 93
Anlatıcı Homeros…………………………………………………………………………….. 108
İLYADA VE ODYSSEİA DESTANLARININ İSİMLERİ………………………………………. 109
HOMEROSÕUN ANLATICILARI………………………………………………………………….. 110
Anlatan ÒŞarkıcıÓ…………………………………………………………………………….. 110
ŞARKILARDA/DESTANLARDA SÜRE ……………………………………………………….. 111
ŞARKILARIN İÇERİKLERİ ………………………………………………………………………. 113
KAHRAMANLIK ŞİİRLERİ ……………………………………………………………………….. 114
EPİK EVRENİN İKİ YÜZÜ: TANRILAR VE KAHRAMANLAR ……………………………. 115
ORTAK KAHRAMANLIK SEFERLERİ ………………………………………………………… 116
KAHRAMANLIK ŞARKILARI ……………………………………………………………………. 118
TROYA: BİR SAVAŞIN HAFIZASI VE ANLATILARI ……………………………………….. 119
Tanrılar ve insanlar arasında: Savaşın kökleri ve katmanları ………………. 120
DESTANSI SÖZÜN MİMARİSİ: HOMEROS ANLATILARINDA
ANLATIM YÖNTEMLERİ ……………………………………………………………………. 124
Geleneksel anlatım araçları……………………………………………………………… 124
DESTANSI DÜNYADA TANRILAR: HOMEROSÕTA İLAHİ
MÜDAHALE VE KADER……………………………………………………………………… 125
Tanrıların insani yaşantısı………………………………………………………………… 125
Tanrıların kader üzerindeki tartışmalı etkisi………………………………………. 125
Tanrılar ile ÒKaderÓ (Moira) arasındaki ilişki ……………………………………… 126
ANLATININ TANRISI: EPİKLERDE HER ŞEYİ BİLEN SÖZCÜ………………………….. 126
İLHAM PERİLERİÕNİN FISILTISINDAN DESTANA: HOMEROSÇU ANLATININ
KURULUŞU…………………………………………………………………………………………… 127
EPİK KURMACA ÜÇGENİ: DOĞRU, YALAN VE HAYAL İÇ İÇE…………………………. 128
KULAKTAN SAYFAYA: HOMEROS DESTANLARININ HAFIZA SERÜVENİ…………. 131
PROÖMİUMÕDAN MODERN ÖNSÖZE: ANLATI AÇILIŞLARININ EVRİMİ……………. 132
Söyle Tanrıça…: Destanların ilk sayfasında açılan dünya ……………………… 133
Kitabın kapısında: İçindekilerden önsöze geçişin anlatısal rolü …………….. 134
SÖZÜN DOĞDUĞU AN: İLHAM PERİLERİNİ ÇAĞIRMAK ……………………………….. 135
KİTAPLAR MI ŞARKILAR MI?…………………………………………………………………… 136
BİR ŞAİRDEN SONSUZ OKUYUCULARA: HOMEROS METİNLERİNİN SERÜVENİ…. 137
SÖZLÜDEN YAZILIYA BİR DÖNÜŞÜM: İÇERİĞİN YENİ ŞEKLİ ……………………….. 139
EPİK YAPININ KATMANLARI: DESTANLARDAKİ KURGU FARKLILIKLARI VE
TEMATİK AÇILIMLAR …………………………………………………………………………….. 140
V. BÖLÜM/ HOMEROSÕUN İLYADA VE ODYSSEİA DESTANLARINDA KURGUSAL YAPI
VE ANLATIM TEKNİKLERİ…………………………………………………………………………….. 143
İLYADAÕDA EPİK ANLATIMIN ARAÇLARI: KURGU, YAPI VE TEKNİK………………. 145
Savaşın Birinci Günü ……………………………………………………………………….. 147
Savaşın İkinci Günü …………………………………………………………………………. 153
Savaşın Üçüncü Günü ………………………………………………………………………. 154
Savaşın Dördüncü Günü …………………………………………………………………… 167
ODYSSEİAÕDA EPİK ANLATIMIN ARAÇLARI: KURGU, YAPI VE TEKNİK…………… 173
YOKLUĞUN İZİNDE: TELEMAKHOSÕUN BABASINI ARAYIŞI ………………………….. 177
NOSTOSÕUN PEŞİNDE: ODYSSEUSÕUN DÖNÜŞ YOLCULUĞU…………………………. 180
BABA, OĞUL VE TANRIÇA: İTHAKAÕDA KADERİN DÜĞÜMLENDİĞİ ANLAR …….. 185
ODYSSEUSÕUN SON SAVAŞI: EVDE KAZANILAN EPİK ZAFER……………………….. 187
VI. BÖLÜM/ ŞİİRLE RESMETMEK: HOMEROSÕUN EPİK BENZETMELERİNDE
GÖRSEL DERİNLİK………………………………………………………………………………………. 191
EPİK BİR FIRÇA DARBESİ: İLYADAÕDA GÖRSELLİĞİN DİLİ OLARAK
BENZETMELER …………………………………………………………………………………….. 194
KAYIP ZAMANIN İZİNDE: ODYSSEİAÕDA KARŞILAŞTIRMALARLA
KURULAN HAFIZA…………………………………………………………………………………. 203
BEKLEYİŞİN SONU: İNTİKAM SAATİNE DOĞRU …………………………………………. 209
Ölüler Ülkesi, yaşayanın soruları: OdysseiaÕda yeraltı yolculuğu…………… 211
LaertesÕin bahçesi: Baba ve oğulun tanışması …………………………………….. 211
Kan davası ve barış: Zeus ve AthenaÕnın müdahalesi……………………………. 212
VII. BÖLÜM/ DOĞUÕDAN GELEN ESİN: İLYADA VE ODYSSEİAÕDA MEZOPOTAMYA
VE YAKINDOĞU EDEBİYATININ YANSIMALARI…………………………………………… 213
GILGAMIŞÕTAN HOMEROSÕA……………………………………………………………………. 216
VIII. BÖLÜM/ ZAMANI AŞAN SÖZCÜKLER: BATI KÜLTÜRÜNDE HOMEROSÕUN SESİ…. 231
DİLDEN DİLE, KUŞAKTAN KUŞAĞA: HOMEROSÕUN EVRENSEL SERÜVENİ ……. 233
ROMA DÖNEMİÕNDE HOMEROS ÇEVİRİLERİ ……………………………………………… 244
ORTAÇAĞ LATİN DÜNYASINDA HOMEROSÕUN YOKLUĞU VE GÖLGESİ…………… 249
UNUTULUŞTAN EVRENSELLİĞE: HOMEROSÕUN RÖNESANS YOLCULUĞU……… 255
TROYAÕNIN YANKISIYLA ULUS KURMAK: HOMEROS VE AVRUPA EDEBİYATI…. 259
ORTAÇAĞÕIN GÖLGESİNDEN BAROKÕUN IŞIĞINA: ALMAN DÜŞÜNCESİNDE
HOMEROS ……………………………………………………………………………………… 260
BAROK ZİHNİNDE ODYSSEİA: KAHRAMANLIK DESTANINDAN
BİREYSEL ANLATIYA ………………………………………………………………………. 261
JOHANN HEINRICH VOSSÕUN DÖNÜŞTÜRÜCÜ HOMEROS ÇEVİRİLERİ…………… 264
FİLOLOJİK DERİNLEŞME VE WOLFGANG SCHADEWALDT ………………………….. 265
EPİK ANLATIMIN MODERNLEŞMESİ: BRECHT, MANN VE BROCH MİTOLOJİK
BİLİNÇ VE HOMEROSÕUN MODERN YORUMLARI ………………………………………… 266
HOMEROSÕUN ZAMANSIZLIĞI: HYPERİONÕDAN KASSANDRAÕYA ………………….. 267
İNGİLTEREÕDE HOMEROSÕUN SESİ…………………………………………………………… 269
HOMEROS PARİSÕE UĞRADIĞINDA: BİR DESTANIN FRANSIZ EDEBİYATINA
YOLCULUĞU……………………………………………………………………………………. 272
İTALYANCADA ANTİK BİR NEFES ……………………………………………………………. 274
HOMEROS VE RUS RUHU………………………………………………………………………… 277
Tarihsel ve siyasi arka plan ……………………………………………………………… 277
Klasik mirasla sembolik bağlar ………………………………………………………… 277
Çar Petro ve klasikleşme politikaları ………………………………………………… 278
Bilim ve edebiyat alanında yansımalar ………………………………………………. 278
Klasik kültürün mimariye ve sanata yansımaları ………………………………… 279
ÒYunan ProjesiÓ ve klasik mirasın politikleştirilmesi …………………………… 279
Erken çeviri girişimleri ve LomonosovÕun etkisi …………………………………. 281
Homeros ve Hıristiyanlaştırılmış epik algı………………………………………….. 282
Dostoyevski: Homeros ve mesihi anlam katmanları …………………………….. 283
Tolstoy: Savaş ve BarışÕın Homerosçu kökleri…………………………………….. 283
IX. BÖLÜM/DOĞUÕNUN GÖZÜNDEN HOMEROS: BİR EPİK ŞAİRİN
KÜLTÜRLERARASI SERÜVENİ…………………………………………………………………. 287
İSLAM TARİHİNDE HOMEROS …………………………………………………………………. 289
Homeros destanlarının Arapçaya çevirileri ………………………………………… 290
OSMANLI«NIN GÖLGESİNDE, TÜRKİYE«NİN UFKUNDAKİ HOMEROS…………….. 295
Tarih, siyaset ve kültürün kesişiminde: Destanların Türkçeye çevrilmesi…. 295
HOMEROSÕUN ÇAĞDAŞ TÜRK EDEBİYATINDAKİ YANKISI: MİT VE MODERNLİK… 308
Türk şiirinde Homeros etkisi…………………………………………………………….. 309
TÜRK ROMANINDA HOMEROSÕUN YANKILARI: EPİK VE MODERN ANLATILAR …. 314
X. BÖLÜM/ MODERN YUNAN EDEBİYATINDA EFSANENİN SESİ………………………. 319
XI. BÖLÜM/ TANRILAR, KAHRAMANLAR VE EKRANLAR: HOMEROSÕUN
POPÜLER KÜLTÜRDEKİ HİKåYESİ …………………………………………………………… 327
ODYSSEUSÕUN KAMERA ARKASINDAKİ MACERASI: SİNEMA VE
EFSANENİN BULUŞMASI………………………………………………………………….. 331
MİTİN YENİ SAHNESİ: ÇİZGİ ROMANLAR, TELEVİZYON VE
DİJİTAL DÜNYADA HOMEROS……………………………………………………………. 341
İSİMLER VE KAVRAMLAR SÖZLÜĞÜ ………………………………………………………………. 347
KRONOLOJİ VE ÖNEMLİ OLAYLAR…………………………………………………………………. 355
BİBLİYOGRAFYA …………………………………………………………………………………………. 361

Bu çalışma, Homeros ve destanlarını Türkçeye
kazandırmak için yaşamları boyunca büyük bir özveriyle
emek veren Azra Erhat ve A. Kadir’e adanmıştır.

ÖNSÖZ

Bu kitap kırk yıl önce Azra Erhat ve A. Kadir’in güzel Türkçelerinden okumaya başladığım, ozanlar ozanı Homeros’un İlyada ve Odysseia destanlarının bende bıraktığı etkinin bir sonucudur. Kimi zaman sonuçsuz, kimi zaman anlamsız, kimi zaman dolu dolu yaşadığım hayatımda “Homeros’la ilgili bir kitabım olsun yeter” şiarıyla kaleme alınmıştır. Homeros destanlarının üç bin yıldır hayatın neredeyse her alanında bıraktığı ve bırakmaya devam ettiği izlerde, anadilim Türkçede “küçücük bir pay” da benden olsun istedim. Peki ama bin yıllardır Homeros neden hâlâ bu kadar önemli? Geçmişte Homeros üzerine olduğu kadar hiç kimse hakkında bu denli çok tartışılmamıştır. En azından, İlyada ve Odysseia kadar etkili eserler ortaya koymuş başka bir yazar yoktur. 1935 yılında filolog Erich Bethe bu konuda şu çarpıcı tespitte bulunmuştur: “Homeros’un kimliğini kavramaya çalışan herkes, tüm çabalarının sonunda sadece yok olup giden bir gölgeyi kucaklamıştır.”1 Bir gölge, hatta belki de birden fazlası: Günümüzde bile birçok araştırmacı, Homeros’un tek bir şair mi, yoksa gölgelerden oluşan bir şair kolektifinin, bir ozanlar ordusunun ürünü mü olduğu konusunda tartışmaktadır. 20. yüzyılda sözlü şiir geleneği üzerine gerçekleştirilen alan araştırmaları, Homeros’a atfedilen iki destanın bu gelenekten büyük ölçüde etkilendiğini ortaya koymuş, böylece yazarın kimliği konusundaki belirsizliği daha da derinleştirmiştir.

Filolojiyi modern bir disiplin olarak kuran Friedrich August Wolf’un görüşlerinden esinlenen Friedrich Nietzsche, 1869 yılında “Homeros” ismini bir şair adının ötesinde “estetik bir yargı” olarak değerlendirir. Öte yandan, İngiliz klasik filolog Martin L. West gibi bazı araştırmacılar ise şairi yalnızca “P” harfiyle –the Poet of the Iliad (İlyada’nın Şairi)– anmayı önermiştir. Bu küçük, mütevazı kitabın yazarı, eldeki daha sağlam kanıtlara rağmen, özellikle orta Avrupa filologlarının büyük ölçüde mutabık kaldığı “Homeros’un tarihsel varlığı”nı genel hatlarıyla kabul etmektedir. Homeros’un etnik kökenine dair yürütülen tartışmalar ise, onun ismi ve kimliği etrafındaki çekişmeler kadar hararetlidir. Homeros’un Symrnalı (İzmirli) olduğu bugün artık neredeyse kesinlik kazanmışken, şair Raoul Schrott’un 2006 tarihli tezlerinden sonra Homeros örneği, Avrupa edebiyatının kökeninin Batı’ya mı yoksa Doğu’ya mı ait olduğu sorusunu çok güçlü bir şekilde yeniden gündeme taşımıştır: Homeros “Batı dünyasının babası” mı, yoksa “Doğulu bir esir” mi? Bu soru çoktan kültürel, hatta siyasal bir meseleye dönüşmüştür. Ancak Homeros doğası gereği heterojendir; kelimenin tam anlamıyla çeşitlidir, dokuz canlıdır. O, hem bir yansıtma alanı hem de özlenen bir figür olarak varlık gösterir. Homeros’a dair vizyonlar, hayaller ve düşler yalnızca 18. yüzyıldaki büyük “Homeros çılgınlığı” ile sınırlı değildir. Antikçağda bile –günümüzden yaklaşık iki bin sekiz yüz yıl önce– bu büyük ustanın kimliği üzerine spekülasyonlar yapılmaya başlanmıştır. Renkli anekdotlarla süslenmiş biyografik tasvirler oldukça popüler olmuştur. Ne olursa olsun, Doğu-Batı edebiyat tarihinin başlangıcındaki en etkili isim olarak karşımızda bir ozan durmaktadır: HOMEROS. Bu isim, bireysel biyografi üzerinden bir yazarla eserini ilişkilendirme çabasının soyutluğunu simgeler. Bu nedenle bu çalışmada yalnızca Homeros metinlerine değil, aynı zamanda “yazar” figürüne de odaklandım. Ancak bu alanın adeta mayınlı bir tarla olduğunu aklımdan hiç çıkarmadım. Antik edebiyat teorisi ve pratiği, bu tehlikeleri açıkça ortaya koyar: Sanat ile hayat arasındaki özsel farklılık, bu tür girişimlerin doğasında bir sınır oluşturur.

Homeros’a dair biyografik rekonstrüksiyonun tehlikesini, 2. yüzyılda yaşamış hiciv ustası Samsatlı Lukianos şu sözlerle özetler: “Homeros hakkında –şiiri hariç tutulursa– güvenilir bir şey söylemek neredeyse mümkün değildir.”2 Joachim Latacz’a göre, “Homeros’un kişiliği üzerine süregelen temel tartışma noktaları ve Lukianos’un bu tartışmadan çıkardığı sonuç, yaklaşık iki bin yıl boyunca özünde değişmemiştir.” Edebiyat tarihi işte bu belirsizlikler içinde kendi başlangıcını yaratmış, kendi kendini şiirden doğurmuştur. Homeros’a dair kaynakların belirsizliğine bir de türsel özellikler eklenir: Kahramanlık destanları, otobiyografik bir şiir türü değildir. Bu nedenle Homeros’a atfedilen eserler onun yaşamı hakkında spekülasyon yapmak için oldukça sınırlı bir alan sunar. Yine de bu alan vardır ve oldukça da çekicidir. Bu kitapta Homeros’la ilgili her şeyi bir araya getirmek için büyük bir çaba gösterdim. Elinizde tuttuğunuz bu eser, bu çabanın ve Troya’ya adanmış kırk yıllık ömrün serencamıdır. Binlerce yıldır dünya kültür ve edebiyatını etkileyen Homeros konusundaki bu mütevazı kitabın yayımlanmasında emeği geçen Doğan Kitap’a, özellikle de Cem Erciyes ve Aslı Güneş’e çok teşekkür ederim.

….