Birazoku

İLBER ORTAYLI’NIN KALEMİNDEN KURTULUŞ VE KURULUŞ YILLARI

“Türkiye Cumhuriyeti’ni kuran insanlar basit maceracılar, küskünler veya kendine yer arayanlar değildir. Her birinin imparatorlukta komutan olarak, bürokrat olarak, münevver olarak seçkin bir yeri zaten vardı. Türkiye Cumhuriyeti’ni kuran insanların idealini takip etmemiz gerekiyor. Çünkü onlar devrin modası olan demokrasi düşmanlığına değil, kurdukları cumhuriyetin demokrasi niyetli bir devlet olarak devamına çalıştılar. Hepsini şükranla anıyoruz ve anmalıyız.”

– İlber Ortaylı

Cumhuriyet’in Doğuşu, Gazi Mustafa Kemal Paşa’nın validesi Zübeyde Hanım’ın yeterince ilgilenilmemiş hayatıyla açılıyor. Atatürk’ün doğduğu ve askerlik mesleğine girdiği dönem olan II. Abdülhamid dönemi, Balkan Savaşları, Birinci Dünya Savaşı’na girişimizden evvelki akil ses İsmet Paşa, fedakâr askerlerin savaşı Çanakkale, büyük bir direnişi örgütleyen Sultanahmet Mitingleri ile devam ediyor. 19 Mayıs 1919’da kurtuluşun ilk adımı atılarak “bitti” gözüyle bakılan bir millet yeniden diriliyor.

Zaferin başlama anının paşası Kâzım Karabekir, İstanbul’un işgali, Türkiye Büyük Millet Meclisi’nin açılışı, ölüm fermanı olarak nitelendirilebilecek Sevr Antlaşması, Kars’ın kurtuluşu, İnönü Muharebeleri, Sakarya Meydan Muharebesi, Ankara Antlaşması, Başkomutanlık Meydan Muharebesi ve tarihe altın harflerle kazınan bir Millî Mücadele tarihi… Saltanatın kaldırılması, bir kurucu antlaşma vazifesi gören ve pek çok efsaneye konu olan Lozan, cumhuriyet kavramı ve Osmanlı İmparatorluğu’ndan sonra inşa olunan Türklerin yeni devleti Türkiye Cumhuriyeti…

Cumhuriyetin en başarılı ve başarısız dönemleri hangileriydi? Demokrasi serüvenimiz nasıl ilerledi? Millî Mücadele’nin mirasına ne kadar sahip çıkıldı? Eğitim ve sağlık meselelerimize dair geleceğe umutla bakabiliyor muyuz? Halifelik, harf devrimi, On İki Ada, İkinci Dünya Savaşı’ndaki tarafsızlığımız gibi konuları nasıl yorumlamalıyız?

100 yıllık tarihimizin en hassas konularının en anlaşılır biçimde yorumlandığı Cumhuriyetin Doğuşu, kurtuluşun ve kuruluşun tarihini bir araya getiriyor.

Tarihi bizlere yeniden sevdiren İlber Ortaylı hocamızdan, cumhuriyetimizin 100. yılına unutulmaz bir armağan…

*

ÖNSÖZ

Kurtuluş ve Kuruluş Üzerine

Tarih yazarken Osmanlı İmparatorluğu’nun yıkılışından ve Türkiye Cumhuriyeti’nin kuruluşundan birlikte söz etmek durumundayız. Bir tarihçi ve hukukçu bu konuda şunu söyleyebilir ki aslında adı değişse de devlet devam etmiştir. Fakat aradaki bağlantı basit bir mantıkla değerlendirilemez.

Nitekim Osmanlı ve Cumhuriyet arasındaki ilişki, basit bir haleflikten ibaret değildir. Ortada bir imparatorluğun yıkılışı, belki de daha doğru bir tabirle dağılışı söz konusudur. Devleti yaşatan kadrolar devam etmiş ve Cumhuriyet’i kurmuşlardır. Bunların idealleri hiç şüphesiz ki mutlak monarşiye, bir şark despotizmine sempati ve bağlılık duymaya dayanmıyordu. İçlerinde muhafazakâr olarak tanımadıklarımız bile hükümdarlarına zayıf bir bağlılık gösteriyorlardı. Devlet ve hukuk düzeni konusundaki anlayışları daha ilerideydi.

Şu bir gerçektir ki Osmanlı askeri seçkinleri, 1826’da klasik askeri örgütlerin ilgasından ve yeniden teşkilatlanmasından itibaren, Avrupadaki ya da dış dünyadaki meslektaşları gibi modern fenne ve tekniklere bağlı, buna göre de muasir dünyanın gereğini kavrayan düşünce ve davranıştaki gruplardan oluşuyordu.

Osmanlı’nın bir cumhuriyet isteği yoktu. çünkü Osmanlı bir monarşidir. Ama Osmanlı’nın Tanzimat’tan beri…

…